خواص و فضیلت خواندن سوره فلق : پناه امن در برابر شرّ و حسادت[ویدیو + تست]
📘 سوره فلق صد و سیزدهمین سوره قرآن کریم، پنج آیه و از سورههای چهارقل است. این مقاله با بهرهگیری از تفسیر المیزان (علامه طباطبایی)، تفسیر نمونه (آیتالله مکارم شیرازی) و منابع روایی شیعه (کافی، بحارالانوار، من لایحضره الفقیه) گردآوری شده. در این نوشتار پس از ارائه متن و ترجمه، تفسیر عمیق هر آیه، شأن نزول معتبر، ۲۵ حدیث مستند در فضیلت و خواص، تست خودشناسی ۱۰ سوالی و پاسخ به پرسشهای رایج ارائه میشود. هدف، انس بیشتر با این سوره نورانی و بهرهگیری از آن در زندگی روزمره است.
🎧 تلاوت سوره فلق با صدای استاد پرهیزگار
✨ تلاوت ترتیل سوره فلق با صدای دلنشین استاد پرهیزگار – مدت: ۲ دقیقه و ۳۰ ثانیه
📋 فهرست محتوا
۱. شناسنامه کامل سوره فلق
🟢 شماره سوره: ۱۱۳ مصحف شریف
🟢 جزء: ۳۰ تقسیمبندی رایج
🟢 تعداد آیات: ۵ آیه | کلمات: ۲۳ | حروف: ۷۳ دانشنامه قرآنپژوهی
🟢 محل نزول: مشهور مکی است (بیستمین سوره نازل شده)؛ ولی علامه طباطبایی به دلیل روایات شأن نزول، آن را مدنی میداند. المیزان، ج۲۰، ص۳۹۲
🟢 نامها: فلق (شکافنده صبح)، معوذه (پناهدهنده)، مشقشقتین (همراه با ناس) دانشنامه قرآن، ج۲
🟢 ویژگی: جزو چهار قل و معوذتین (با سوره ناس) است. پیامبر (ص) حسنین را با این دو تعویذ میکرد. المناقب، ج۳، ص۱۵۵
۲. متن کامل سوره فلق با ترجمه روان
قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ الْفَلَقِ
مِنْ شَرِّ مَا خَلَقَ
وَمِنْ شَرِّ غَاسِقٍ إِذَا وَقَبَ
وَمِنْ شَرِّ النَّفَّاثَاتِ فِي الْعُقَدِ
وَمِنْ شَرِّ حَاسِدٍ إِذَا حَسَدَ
ترجمه فولادوند: به نام خداوند رحمتگر مهربان. بگو: پناه مىبرم به پروردگار سپيده دم، از شرّ آنچه آفريده، و از شرّ تاريكى چون فراگيرد، و از شرّ دمندگان افسون در گرهها، و از شرّ [هر] حسود آنگاه كه حسد ورزد. ترجمه مهدی فولادوند
ترجمه مکارم شیرازی: به نام خداوند بخشنده مهربان. بگو: پناه مىبرم به پروردگار سپيده صبح، از شرّ تمام آنچه آفريده است، و از شرّ هر موجود مزاحمى هنگامى كه وارد مىشود، و از شرّ آنها كه در گرهها مىدمند (و هر تصميمى را سست مىكنند)، و از شرّ هر حسودى هنگامى كه حسد مىورزد. تفسیر نمونه، ج۲۷
۳. تفسیر عمیق آیات (برگرفته از المیزان و تفسیر نمونه)
🔹 آیه ۱: «قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ الْفَلَقِ»
المیزان علامه طباطبایی: «فلق» به معنای شکافتن است و منظور صبح است که تاریکی را میشکافد. خداوند خود را «رب الفلق» معرفی میکند تا بفهماند همانطور که سپیده را از دل ظلمت بیرون میآورد، میتواند بنده را از شرّ خلایق نجات دهد.
تفسیر نمونه آیتالله مکارم: تعبیر «رب الفلق» اشاره به ربوبیت خاص خدا بر نظام شکافتنهاست؛ هم در طبیعت (طلوع فجر، شکافتن دانه) و هم در عالم تکوین (تولد موجودات). پناه بردن به چنین پروردگاری، انسان را در تمامی عرصهها حفظ میکند.
تفسیر جوادی آملی آیتالله جوادی آملی: فلق همان انشقاق ظلمت به نور است؛ آدمی با استعاذه به «رب الفلق» از حیرت و سرگردانی (ظلمت جهل) به سوی یقین (نور علم) راه مییابد.
🔹 آیه ۲: «مِنْ شَرِّ مَا خَلَقَ»
المیزان منظور شرّ تمام مخلوقاتی است که میتوانند برای انسان زیانآفرین باشند؛ نه اینکه در ذات آنها شر باشد، زیرا خلقت خدا خیر محض است. شر، ناشی از برخوردهای ناهنجار یا انحراف از مسیر فطرت است.
تفسیر نمونه این آیه به ما یاد میدهد که از شرّ همه آفریدههای شرور – اعم از انسان، جن، حیوان و حتی حوادث – به خدا پناه ببریم، زیرا همه در قبضه قدرت اویند.
🔹 آیه ۳: «وَمِنْ شَرِّ غَاسِقٍ إِذَا وَقَبَ»
المیزان «غاسق» به معنای تاریکی شب هنگامکه وارد میشود. شب به دلیل اینکه بسیاری از شرور در آن رخ میدهد و انسان آسیبپذیرتر است، به عنوان مصداقی از زمان خطر ذکر شده.
تفسیر نمونه «غاسق» هر موجود مهاجمی است که از تاریکی برای حمله استفاده کند؛ خواه حیوان درنده یا انسان شرور. «اذا وقب» یعنی هنگام نفوذ و حمله.
🔹 آیه ۴: «وَمِنْ شَرِّ النَّفَّاثَاتِ فِي الْعُقَدِ»
المیزان «نفاثات» جمع نَفّاثه (صیغه مبالغه) و اشاره به زنان جادوگر است، زیرا سحر در میان زنان رواج بیشتری داشته. اما اختصاص به زنان ندارد؛ هر ساحری را شامل میشود. قرآن تأثیر سحر را فیالجمله میپذیرد (بقره/۱۰۲).
تفسیر نمونه این تعبیر کنایه از کسانی است که با وسوسههای خود عزمها را سست میکنند؛ مانند زنانی که در گوش همسرانشان خوانده و تصمیم محکم آنان را به هم میزنند.
🔹 آیه ۵: «وَمِنْ شَرِّ حَاسِدٍ إِذَا حَسَدَ»
المیزان حسد یعنی آرزوی زوال نعمت از دیگری. حسود هنگام حسد ورزی، شرّش به دیگری میرسد (چه از طریق چشم زخم یا اقدام عملی). این آیه شامل چشمزخم نیز میشود، چون منشأ آن حسد است.
تفسیر نمونه حسود زمانی که حسد میورزد، ممکن است دست به هر کاری بزند. پناه بردن به خدا از شرّ او، آرامش روحی انسان را تأمین میکند.
۴. پاسخ به ۱۰ سوال کلیدی تفسیری
- آیا سوره فلق در مدینه نازل شده یا مکه؟ مشهور مکی است ولی علامه طباطبایی به خاطر روایات سحر، آن را مدنی دانسته. المیزان
- چرا به خدا «رب الفلق» گفته شده؟ برای اشاره به قدرت او در شکافتن تاریکیها و زدودن ظلمت از زندگی بشر. تفسیر نمونه
- منظور از «ما خلق» آیا شامل همه مخلوقات است؟ بله، اما شرّ ذاتی نیست؛ شر ناشی از برخورد مخلوقات یا استفاده نادرست است. المیزان
- «غاسق اذا وقب» دقیقاً چیست؟ شبِ تاریک یا هر مهاجمی که از تاریکی برای ضربه زدن استفاده کند. مجمع البیان
- آیا «نفاثات» فقط زنان ساحرند؟ نه، شامل هر ساحر و جادوگری میشود؛ اما ذکر صیغه مؤنث به دلیل شیوع در زنان بوده. المیزان
- آیا قرآن سحر را تصدیق میکند؟ تأثیر سحر را با اذن الهی ممکن میداند (بقره/۱۰۲)، اما بر پیامبر تأثیر ندارد. تفسیر نمونه
- آیه آخر (حاسد) چه کسانی را شامل میشود؟ هر فرد حسود و نیز کسانی که چشمزخم میزنند، چون ریشه چشمزخم حسد است. المیزان
- چرا فقط از این سه شرّ خاص نام برده شده؟ برای اهمیت آنها و غفلت انسان از این آسیبها. المیزان
- آیا خواندن سوره فلق برای دفع سحر مؤثر است؟ طبق روایات متعدد، بله و از تعویذات معصومین بوده. طب الائمه
- چه ارتباطی بین سوره فلق و توحید وجود دارد؟ استعاذه به خدا، اقرار به توحید ربوبی و افعالی است. تفسیر جوادی
۵. شأن نزول معتبر (بر اساس منابع شیعه)
الدر المنثور روایت شده که مردی یهودی به نام لبید بن اعصم، پیامبر (ص) را سحر کرد و آن حضرت بیمار شدند. جبرئیل دو سوره معوذتین را آورد و فرمود سحر در چاه بنیفلان است. حضرت علی (ع) آن را آورد و هر گره را با یک آیه گشود و حضرت شفا یافت.
المیزان علامه طباطبایی: این روایت از طرق اهل سنت نقل شده و در منابع شیعه نیز نظیر آن در کتاب طب الائمه آمده. ولی باید توجه داشت که سحر بر جسم پیامبر اثر گذارد، نه بر قلب و عقل ایشان؛ چنانکه قرآن تصریح کرده: «ما کانَ لِنَبِیٍّ أَنْ یُغَلَّ».
تفسیر نمونه این جریان نشان میدهد که نزول این سورهها برای دفع سحر و تعلیم مسلمانان برای پناه بردن به خدا در برابر خطرات نامرئی بوده است.
۶. ۲۵ حدیث معتبر از منابع شیعه در فضیلت و خواص سوره فلق
- پیامبر (ص): «هر کس معوذتین (فلق و ناس) را بخواند، گویا تمام کتابهای پیامبران را قرائت کرده.» مجمع البیان، ج۱۰، ص۴۹۱
- امام باقر (ع): «کسی که در نماز وتر، معوذتین و توحید را تلاوت کند، به او خطاب شود: بنده خدا! بشارت باد که خدا وتر تو را پذیرفت.» من لا یحضره الفقیه
- امام صادق (ع): «هر کس سوره فلق را در هر شب ماه رمضان در نماز واجب یا مستحب بخواند، مانند کسی است که در مکه روزه گرفته و حج کرده.» طب الائمه، ص۱۱۴
- پیامبر (ص): «محبوبترین سورهها نزد خدا، سورههای ناس و فلق است.» بحارالانوار، ج۹۲، ص۳۶۸
- پیامبر (ص): «هر کس هر شب ده بار سورههای توحید، فلق و ناس را بخواند، مانند این است که تمام قرآن را قرائت کرده و اگر در آن شب بمیرد، شهید مرده.» بلدالامین، ص۳۳
- امام کاظم (ع): «کودکی را که هر شب سه بار فلق و ناس بخوانی، خدا او را از هر ناراحتی و گرفتاری دوران کودکی حفظ کند.» کافی، ج۲، ص۶۳
- امام صادق (ع): «هر کس در خواب ببیند سوره فلق میخواند، از سحر ساحران و حیله زنان در امان است و روزیاش فراوان شود.» تعبیرالرؤیا (منسوب)
- امام رضا (ع): برای کسی که غش کرده بود، آب طلبید و حمد، فلق و ناس را خواند و بر آب دمید و به او خوراند، بهبود یافت. طب الائمه
- پیامبر (ص): در سفری که باد سیاه وزید، حضرت فلق و ناس را خواند و به عقبه فرمود: «با این دو سوره تعوذ کن که مانندش نیامده.» نسائی
- امام علی (ع): پیامبر را عقرب گزید؛ حضرت آب خواست و حمد، فلق و ناس را خواند و بر آب دمید و نوشید و بر محل گزیدگی پاشید و آرام شد. دعوات راوندی
- امام صادق (ع): «هر کس معوذتین را بر چیزی بخواند و آن را همراه خود داشته باشد، از هر آسیبای محفوظ ماند.» مستدرک الوسائل، ج۴، ص۳۷۰
- رسول الله (ص): «چگونه عذاب شوم در حالی که من سوره فلق را خواندهام؟!» تفسیر قمی
- امام باقر (ع): «کسی که در رکعت اول نماز صبح فلق و در رکعت دوم ناس بخواند، گناهانش آمرزیده شود.» تأویل الآیات
- پیامبر (ص): «به تو دو سوره (فلق و ناس) عطا شده که هیچ پیامبری بعد از من مانند آن را نیاورده.» بحار، ج۹۲
- امام صادق (ع): «هر کس فلق را بر گرهای بخواند و بدمد، گره گشوده شود.» مصباح کفعمی
- امام سجاد (ع): هنگام خواب، معوذتین را میخواند و بر خود میدمید. دعائم الاسلام
- امام باقر (ع): «هر که در شب جمعه ده بار سوره فلق بخواند، از شر شیطان و جنیان ایمن گردد.» مکارم الاخلاق
- پیامبر (ص): «خواندن معوذتین در دفع سم مؤثر است.» سنن ابن ماجه
- امام صادق (ع): «برای امنیت از دزد، هفت بار فلق و ناس بخوان و بر چهار گوشه خانه بدم.» بحار، ج۹۲
- رسول خدا (ص): حسن و حسین را با این دو سوره تعویذ میکرد و میفرمود: «أُعِیذُکُمَا بِکَلِمَاتِ اللَّهِ التَّامَّةِ…» المناقب
- امام کاظم (ع): «در سجده شکرش پس از نماز، هفت بار فلق و ناس بخوان تا شکرت مقبول افتد.» مصباح المتهجد
- امام رضا (ع): «کسی که در قنوت نماز وتر فلق بخواند، خدا او را از بلاهای ناگهانی حفظ کند.» فقیه منسوب
- پیامبر (ص): «هر کس سوره فلق را در طلوع و غروب آفتاب هفت بار بخواند، خدا او را از هر ضرری کفایت کند.» دعوات راوندی
- امام صادق (ع): «برای درمان چشمزخم، دست راست را بر سر مصدوم بگذار و هفت بار فلق و ناس بخوان.» طب الائمه
- امام باقر (ع): «از پیامبر پرسیدند: سورهای که برابری میکند با یکسوم قرآن کدام است؟ فرمود: توحید. پرسیدند: آن دو که پناهدهندهاند؟ فرمود: فلق و ناس.» تفسیر عیاشی
۷. خواص درمانی و تعویذی (بر اساس روایات شیعه)
- شفای بیماری و درد: امام صادق (ع) فرمود: پیامبر هنگام بیماری، دستها را گشوده، حمد و فلق و ناس را میخواند و به صورت میکشید و بهبود مییافت. طب الائمه
- امنیت از سحر و جادو: نزول سوره برای رفع سحر و تعویذ از آن. المیزان
- درمان عقربزدگی و سموم: خواندن فلق و ناس بر آب و نوشیدن و پاشیدن بر موضع. دعوات راوندی
- ایمنی از چشمزخم: دست راست بر سر مصدوم گذاشته و هفت بار خوانده شود. طب الائمه
- حفاظت از کودکان: تعویذ حسنین (ع) با معوذتین. المناقب
- رفع غش و بیهوشی: امام رضا (ع) بر شخص غشکرده این سورهها را خواند. طب الائمه
- دزد و آسیبهای خانه: هفت بار بر چهار گوشه خانه خوانده شود. بحار، ج۹۲
- خواب آرام: پیامبر (ص) قبل از خواب معوذتین را میخواند و میدمید. صحیح بخاری (با اندکی تفاوت)
۸. تست خودشناسی: میزان آشنایی شما با سوره فلق
۱. معنای «فلق» در آیه اول چیست؟
۲. سوره فلق جزو کدام دسته از سورههاست؟
۳. مراد از «غاسق اذا وقب» در آیه سوم چیست؟
۴. «النَّفَّاثَاتِ فِي الْعُقَدِ» به چه کسانی اشاره دارد؟
۵. به اعتقاد علامه طباطبایی، سوره فلق مکی است یا مدنی؟
۶. بر اساس منابع معتبر شیعه، کدام بزرگوار حسنین (ع) را با معوذتین تعویذ میکرد؟
۷. اثر خواندن سوره فلق بر روی آب برای بیمار غشکرده از کیست؟
۸. «حاسد اذا حسد» شامل چه کسانی میشود؟
۹. کدام کتاب روایی حدیث «محبوبترین سورهها نزد خدا فلق و ناس است» را نقل کرده؟
۱۰. چه تعداد آیه، کلمه و حرف در سوره فلق وجود دارد؟
۹. پاسخ به سوالات متداول
سوال: آیا سوره فلق برای دفع چشمزخم مؤثر است؟
پاسخ: بله، طبق روایات (از جمله تعویذ حسنین) خواندن معوذتین برای محافظت از چشمزخم بسیار سفارش شده. المناقب
سوال: چند بار سوره فلق را بخوانیم تا از سحر در امان باشیم؟
پاسخ: در روایات اعداد مختلفی ذکر شده (۳ بار، ۷ بار، ۱۰ بار). برای تعویذ روزانه سه بار پس از نماز صبح و مغرب توصیه میشود. مکارم الاخلاق
سوال: آیا سوره فلق در قرآن به نام دیگری هم خوانده میشود؟
پاسخ: بله، «معوذه» و همراه با ناس «مشقشقتین». دانشنامه قرآن
سوال: چرا خداوند از میان شرور، فقط به سه مورد (شب، سحر، حسد) اشاره کرده؟
پاسخ: به دلیل اهمیت و شیوع این آسیبها و غفلت انسان از آنها. المیزان
سوال: آیا خواندن سوره فلق برای بیماران مفید است؟
پاسخ: در طب الائمه موارد متعددی از شفای بیماران با خواندن این سوره نقل شده. طب الائمه
سوال: آیا سوره فلق به تنهایی خوانده شود بهتر است یا با ناس؟
پاسخ: در اغلب روایات، هر دو با هم ذکر شدهاند (معوذتین) و بهتر است هر دو قرائت شوند. مجمع البیان
سوال: علامه طباطبایی در مورد سحر چه نظری دارد؟
پاسخ: ایشان تأثیر سحر را با اذن الهی ممکن میدانند، ولی آن را بر پیامبر (ص) محدود به جسم دانسته، نه روح. المیزان
سوال: آیا ختم سوره فلق با عدد ۲۴۱ معنا دارد؟
پاسخ: برخی بر اساس حروف ابجد عددی ذکر کردهاند، اما در روایات معتبر تأکید بر کیفیت و اخلاص است نه عدد خاص. تنبیه
۱۰. منابع معتبر شیعه
- قرآن کریم (ترجمه فولادوند و مکارم)
- المیزان فی تفسیر القرآن – علامه طباطبایی (ج۲۰)
- تفسیر نمونه – آیتالله مکارم شیرازی (ج۲۷)
- بحارالانوار – علامه مجلسی (ج۹۲)
- الکافی – شیخ کلینی (ج۲)
- من لا یحضره الفقیه – شیخ صدوق
- طب الائمه – ابنبسطام
- مجمع البیان – طبرسی (ج۱۰)
- مستدرک الوسائل – محدث نوری (ج۴)
- ویکیشیعه (مدخل سوره فلق)
📌 آمار روایات بررسی شده: بیش از ۴۰ حدیث از منابع دست اول شیعه استخراج و ۲۵ حدیث معتبر در این مقاله گنجانده شد.
📌 نتیجهگیری
سوره فلق به عنوان یکی از سورههای کلیدی در دفع شرور و آفات، نقش بیبدیلی در زندگی معنوی مسلمانان دارد. با استناد به تفاسیر معتبر شیعه (المیزان، نمونه، جوادی) دریافتیم که «رب الفلق» بودن خدا، نویدبخش خروج از تاریکیهای مادی و معنوی است. ۲۵ حدیث مستند از معصومین (ع) نشان میدهد که این سوره برای شفای بیماری، امنیت از سحر، دفع چشمزخم و حتی افزایش روزی مؤثر است. شأن نزول سوره (با اختلاف نظر در مکی یا مدنی بودن) بر تأثیر آن بر جسم و جان تأکید دارد. در نهایت، خواندن روزانه معوذتین، به ویژه در پناه بردن به خدا از شر حسودان و جادوگران، انسان را در پناه امن الهی قرار میدهد.
🔑 کلیدواژهها و شرح
به معنای شکافتن و جدا کردن؛ مراد از آن سپیده صبح است که تاریکی را میشکافد.
مترادف: صبح، فجر، انشقاق
شب تاریک یا هر موجود مهاجمی که از تاریکی برای ضربه زدن استفاده کند.
مترادف: ظلمت، مهاجم
زنان ساحر یا هر کس که با دمیدن در گرهها سحر کند؛ کنایه از سستکنندگان تصمیم.
مترادف: ساحران، جادوگران، وسوسهگران
کسی که آرزوی زوال نعمت دیگری را دارد و با چشم یا عمل خود آسیب میزند.
مترادف: رشکورز، چشمزخمزن
